گیاهنامه

اى حسين!
تو در اين دشت، چه خواندى كه هنوز
سنگ‏هاى «جبل الرّحمه» از گريه تو نالانند؟
در دعاى عرفه،
تو چه گفتى، تو چه خواندى كه هنوز
تب عرفان تو در پهنه اين دشت به جاست؟¹

حسین (ع) یک درس بزرگ تر از شهادتش به ما داده است، و آن "نیمه تمام گذاشتن حج" ! و به سوی شهادت رفتن است...تا به همه ی حج گزاران تاریخ، مومنان به سنت ابراهیم بیاموزد که اگر امامت نباشد، اگر رهبری نباشد، اگر هدف نباشد، اگر حسین نباشد و اگر یزید باشد، چرخیدن بر گرد خانه ی خدا با خانه ی بت مساوی است.²

روز عرفه، روز رحمت عام الهى است، دعاى در اين روز نيز، زمينه‏ساز تجلى مغفرت و آمرزش خدا نسبت به بندگان است. هیچ دعایی بهتر از دعای حسین بن علی (ع )در سرزمین عرفات نقل نشده است.³

در این دعا مباحث زیر مطرح می گردد:

1-      اوصاف خداوند متعال: در دعاى عرفه، ابتدا اوصاف پروردگار مطرح مى‏شود و نعمت‏هاى گوناگون و فراوان الهى در خلقت و رشد و حيات انسان ياد مى‏شود كه همه زندگى او را در همه ابعاد در بر گرفته و موهبت‏هايى كه از سوى خداوند عطا شده و در جسم و جان او متجلى است.

2-      یادآوری نعمت ها: از آنجا كه توجه به نعمت‏ها، زمينه‏ساز شكر و سپاس است و غفلت از الطاف الهى موجب ناسپاسى و عصيان است، يادآورى نعمت‏هاى بى‏شمار در بخش عمده آغاز اين دعا صورت مى‏گيرد، تا عجز انسان از سپاس نعمت‏ها، زمينه خضوع و خشوع او را به پيشگاه پروردگار فراهم آورد. در فراز ديگرى از دعا، مسئله «ذكر»، «خشيت»، «تسليم»، «رضا» و «حمد» ياد مى‏شود كه همه از ويژگى‏هاى بندگان خوب خداست. باز هم ياد نعمت‏هاى پيدا و پنهان پروردگار، و باز هم درخواست عافيت، توفيق، ايمنى، عظمت، آبرومندى، وسعت رزق، توكل و تسليم، ديندارى و رضامندى، آمرزش، برخوردارى از رحمت الهى، رفع اندوه و گرفتارى.

3-      نیایش با پروردگار: در اين دعا، نيايشگر عارف با خداى خود عاشقانه حرف مى‏زند، خاشعانه صدايش مى‏كند، كوتاهى‏ها و غفلت‏هاى خود را به ياد مى‏آورد، ملتمسانه خود را در دامن رحمت الهى مى‏افكند و به وسيله «توبه» به سايه غفران خدا پناه مى‏برد، تنها و تنها از خدا نصرت و كفايت و حاجت و آمرزش مى‏طلبد و تنها درِ خانه خدا را به رويش باز مى‏بيند، خدايى كه دانا، مهربان، رازق و بنده‏نواز است.

4-      يادى از كرامت‏ها و الطاف خداوند نسبت به اوليا و پيامبران: آنچه در باره يوسف، يعقوب، ابراهيم، اسماعيل و يونس انجام داد، همه گواه لطف او به بندگان خويش است.

5-      درخواست عفو و بخشش ازخداوند رحمان:  ترجيع‏بند دعاى عرفه و مضمون مكرّر اين نيايش عرفانى، ياد مرحمت‏هاى الهى است. يادآورى اين نكته است كه: او درماندگان را پناه است و گرسنگان، تشنگان و برهنگان را كفايت مى‏كند. مونس تنهايى‏ها و ياور مظلومان است. باز هم ياد كردن از موهبت‏ها و نعمت‏هاى خدا با مخلوقاتش و ... باز هم قصور و تقصيرهاى بنده در آستان مولا و شكستن پيمان بندگى با خدا و ارتكاب حرام‏ها و رفتن به سراغ هوس‏ها و مخالفت‏ها.

دعاى عرفه به ما مى‏آموزد كه خدا چقدر خوب و مهربان و اهل احسان و نيكى و رأفت و بنده‏نوازى است و به يادمان مى‏آورد كه ما چقدر اهل جفا و بى‏مهرى و بى‏اعتنايى و گريز از خدا و غفلت از مولا و مرتكب معصيت‏هاييم. در دعاى عرفه، بنده مضطر، مسكين، بينوا و درمانده، به درگاه خدا مى‏نالد، او را به قرآن و پيامبر و اهل بيت(ع) و خاندان رسول و به همه مقدّسات و شفيعان بزرگوار قسم مى‏دهد كه در عصر عرفه، در ساعت اجابت دعا و نزول رحمت، ببخشايد و از خطايش در گذرد و توفيق بندگى و جبران شرمندگى دهد.

اينكه حضرت سيدالشهدا(ع) با چشمانى اشكبار و حالتى متضرّعانه اين دعا را مى‏خواند و آنقدر «يا رب، يا رب» مى‏گفت و مى‏گريست كه صداى گريه‏اش اطرافيان را هم منقلب مى‏ساخت و صحراى عرفات را با سوز عرفانى خويش همنوا مى‏ساخت، همه براى ما درس است كه رمز و راز و شيوه و ادب عبوديت را از آن حضرت بياموزيم.

اى حسين!

عشق را هم ز تو بايد آموخت‏

و مناجات و صميميت را

و عبوديت را.

دشت از نام تو عرفان دارد.

و شب، از ياد تو عطرآگين است.⁴

*****

1-       جواد محدثی

2-       حج- علی شریعتی

3-       صهبای صفا- آیت الله جوادی آملی

4-      نگاهى به مضامين و مفاهيم دعاى عرفه‏- جواد محدثی